Ўзбекистонда контрагентлар билан шартномалардаги солиқ хавфлари

Солиқ даъволари хавфини камайтириш учун иш бошлашдан олдин шартноманинг қайси шартлари, ҳужжатлар ва ҳисоб-китобларни текшириш мақсадга мувофиқ.

Бизнес учун битимнинг солиқ оқибатлари фақат шартномада нима ёзилганига боғлиқ эмас. Текширувда операциянинг мазмуни, унинг тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқлиги, мажбуриятларнинг амалда бажарилиши ва компания буни тасдиқлай оладиган ҳужжатлар аҳамиятга эга.

Бу айниқса янги етказиб берувчилар ва пудратчилар билан ишлашда муҳим. 2026 йилдан Ўзбекистонда электрон ҳисобварақ-фактураларнинг солиқ хавфини автоматлаштирилган баҳолаш амал қилмоқда, шунинг учун айрим ҳолларда етказиб берувчининг муаммолари харидорнинг ҚҚСни ҳисобга олиш имкониятига бевосита таъсир қилиши мумкин.

Нега битта шартноманинг ўзи етарли эмас

Фойда солиғи учун асосий қоида Солиқ кодексининг 305-моддасида белгиланган: даромад олиш билан боғлиқ харажатлар асосланган ва ҳужжатлар билан тасдиқланган бўлиши керак.

Иқтисодий жиҳатдан асосланган харажатларга, хусусан, даромад олишга қаратилган фаолият учун амалга оширилган, бизнесни сақлаб қолиш ёки ривожлантириш учун зарур бўлган ёхуд қонунчиликдан келиб чиқадиган харажатлар киради.

Шунинг учун имзоланган шартноманинг мавжудлиги ўз-ўзидан харажатларни тан олиш масаласини ҳал қилмайди. Ҳужжатлар тўпламидан компания айнан нима сотиб олгани, бу унинг фаолияти учун нега зарур бўлгани ва товар, иш ёки хизмат ҳақиқатан ҳам олинган-олинмагани аниқ кўриниши керак.

Масалан, моддий натижага эга бўлмаган консалтинг, маркетинг, IT ва бошқа хизматлар учун вазифа, давр, ҳажм ва натижа аниқлаштирилмасдан «консалтинг хизматларини кўрсатиш» деган ифода техник топшириқ, ҳисобот, ёзишмалар ва натижани қабул қилиш ҳужжати мавжуд шартномага қараганда анча кам далилий базани яратади.

Шартномани имзолашдан олдин нималарни текшириш керак

Солиқ хавфлари нуқтаи назаридан шартнома битим мазмунини бир маънода аниқлаш имконини бериши айниқса муҳим.

Шартнома предметини етарлича аниқ тавсифлаш мақсадга мувофиқ: товар, иш ёки хизмат, миқдор ёки ҳажм, бажариш даври ва кутилаётган натижа.

Нарх ҳам ҚҚСни ўз ичига олиши ёки олмаслиги ва қай тартибда ўзгариши аниқ бўладиган тарзда ифодаланиши керак.

Ижро қайси ҳужжатлар билан тасдиқланишини аниқлаш ҳам шунчалик муҳим. Битимга қараб булар юкхатлар, далолатномалар, электрон ҳисобварақ-фактуралар, транспорт ҳужжатлари, ижрочи ҳисоботлари, спецификациялар ва операция хусусиятига мос бошқа ҳужжатлар бўлиши мумкин.

Контрагентни текшириш солиқ хавфининг бир қисмига айланди

Муҳим битим тузишдан олдин контрагентнинг нафақат юридик ваколатларини, балки у билдирилган мажбуриятларни амалда бажара олиш-олмаслигини ҳам баҳолаш мақсадга мувофиқ.

Солиқ қўмитаси электрон ҳисобварақ-фактураларни баҳолаш тизими ишлашини тушунтирар экан, тизим хавфли деб баҳолаган операцияларга мисоллар келтирган: компаниялар ходимлар, мол-мулк ёки транспортсиз йирик етказиб бериш ёки хизматларни расмийлаштирган, фаолиятининг хусусиятига мос келмайдиган операцияларни амалга оширган ёки иқтисодий жиҳатдан ғайриоддий нархларни кўрсатган.

Бу ўз омбори ёки транспортининг йўқлиги ўз-ўзидан битимни ноқонуний қилади, дегани эмас. Аммо бундай вазиятда битимнинг иқтисодий модели тушунтирилиши ва ҳужжатлар билан тасдиқланиши айниқса муҳим.

ҚҚС ва электрон ҳисобварақ-фактуралар: 2026 йилдан нималар ўзгарди

2026 йил 1 январдан Ўзбекистонда электрон ҳисобварақ-фактуралар хавфини баҳолаш механизми амал қилади.

Агар электрон ҳисобварақ-фактура солиқ хавфи юқори даражада бўлган тоифага киритилса, унда кўрсатилган ҚҚС суммаси харидор томонидан одатдаги тартибда ҳисобга олинмайди.

Солиқ кодексининг 266¹-моддасида белгиланган тартибда тегишли солиқ суммаси бюджетга тўланганидан сўнг уни ҳисобга олиш мумкин.

Шундай қилиб, етказиб берувчини танлаш энди нафақат шартнома ижросининг тижорат хавфига, балки харидорнинг пул оқимига ҳам бевосита таъсир қилиши мумкин.

Бунда электрон ҳисобварақ-фактуранинг паст хавф даражаси мутлақ кафолат эмас. Шунинг учун битимнинг солиқ текширувини фақат электрон ҳисобварақ-фактура мақоми билан чеклаб бўлмайди: ижронинг ўзи тасдиқланиши лозим.

Битим бўйича қайси ҳужжатларни тўплаш маъқул

Муҳим шартномалар учун далиллар занжирини олдиндан белгилаб қўйиш мақсадга мувофиқ:

• шартнома ва унинг барча иловалари;
• спецификациялар ва техник топшириқлар;
• имзоловчи шахснинг ваколатларини тасдиқловчи ҳужжатлар;
• зарур лицензия ёки рухсатномалар;
• юкхатлар ва қабул қилиш далолатномалари;
• электрон ҳисобварақ-фактуралар;
• тўлов ҳужжатлари;
• ишбилармонлик ёзишмалари;
• ғайриоддий нарх ёки битим тузилмасини тушунтирувчи ҳужжатлар.

Битим нархи ва ўзаро боғлиқ компаниялар

Солиқ хавфларининг яна бир алоҳида блоки ўзаро боғлиқ шахслар ўртасидаги операцияларда юзага келади.

Солиқ кодексининг умумий қоидасига кўра, мустақил шахслар ўртасидаги битимлар нархлари бозор нархлари деб эътироф этилади. Назорат қилинадиган битимлар учун трансферт нарх белгилашнинг махсус қоидалари амал қилади.

Хусусан, Солиқ кодексининг 180-моддаси ўзаро боғлиқ резидентлар ўртасидаги муайян битимларни назорат қилинадиган битимларга киритади.

Агар шартнома чет эллик контрагент билан тузилса

Норезидентлар билан тузиладиган шартномалар алоҳида таҳлилни талаб қилади.

Айрим ҳолларда Ўзбекистонлик харидор ҚҚС бўйича солиқ агенти вазифасини бажариши мумкин. Шунингдек, тўлов манбаида норезидент даромадига солиқ юзага келишини ва иккиёқлама солиқ солишнинг олдини олиш тўғрисидаги битим қўлланилишини текшириш зарур.

Иш бошланишидан олдин хавфни қандай камайтириш мумкин

Амалиёт нуқтаи назаридан солиқ моделини биринчи ҳисобварақ-фактура олинганидан кейин эмас, шартнома билан бир вақтда таҳлил қилиш хавфсизроқ.

Муҳим битим учун олдиндан қуйидаги саволларга жавоб бериш керак: шартнома предмети реал операцияга мос келадими; компания харажатларнинг ишбилармонлик мақсадини исботлай оладими; ижро қайси ҳужжатлар билан тасдиқланади; ҚҚС тўғри аниқланганми; назорат қилинадиган битимлар қоидалари қўлланмайдими; норезидент билан ишлаганда солиқ агенти мажбуриятлари юзага келмайдими.

LOYAL шартномалар тузишда солиқ ва тижорат масалалари бўйича хизмат кўрсатади: контрагент, битим тузилмаси ва шартнома шартларини таҳлил қилишдан тортиб солиқ оқибатлари, ҚҚС, трансферт нарх белгилаш ва норезидентлар билан операцияларни текширишгача.