Advokatlar daxlsizligi: O‘RQ-1182-son Qonun nimalarni o‘zgartirdi
Nima o‘zgardi
2026-yil 14-oktabrdagi O‘RQ-1182-son Qonun bilan advokatlar ilk bor Jinoyat-protsessual kodeksida daxlsizlikka ega shaxslar qatoriga bevosita kiritildi (546³-moddaning 13-bandi). Qonun Qonunchilik palatasi tomonidan 22-sentabrda qabul qilingan, Senat tomonidan 2-oktabrda ma’qullangan va rasmiy e’lon qilingan kundan — 2026-yil 15-oktabrdan — kuchga kirgan.
Muhim farq shundaki, advokatlarga daxlsizlik berildi, biroq immunitet berilmadi. Ularni javobgarlikka tortish mumkin, ammo buning uchun maxsus tartibga rioya etilishi va kamida viloyat darajasidagi prokurorning ishtiroki talab qilinadi.
Jinoyat-protsessual kodeksidagi yangi kafolatlar
Jinoyat-protsessual kodeksiga 59¹-bob kiritildi. Advokatlarga nisbatan quyidagi qoidalar belgilandi:
| Protsessual harakat | Kim vakolatli yoki kimning roziligi talab etiladi | Huquqiy asos |
|---|---|---|
| Jinoyat ishini qo‘zg‘atish | Bosh prokuror, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahar prokurorlari va ularga tenglashtirilgan prokurorlar | 546⁵-modda, 321-moddaning ikkinchi qismi |
| Majburiy keltirish | Yuqorida ko‘rsatilgan prokurorlarning sanksiyasi | 546⁶-modda |
| Ushlab turish | Yuqorida ko‘rsatilgan prokurorlarning roziligi; roziliksiz — faqat jinoyat ustida qo‘lga olinganida, uch soatgacha | 546⁷-modda |
| Qamoqqa olish yoki uy qamog‘i | Yuqorida ko‘rsatilgan prokurorlarning iltimosnomasiga asosan | 546⁸-moddaning 14-bandi |
| Turar joy, xizmat xonasi yoki transport vositasida tintuv, ko‘zdan kechirish va olib qo‘yish; so‘zlashuvlarni eshitish; shaxsiy tintuv; yozishmalar bilan bog‘liq protsessual harakatlar | Yuqorida ko‘rsatilgan prokurorlarning sanksiyasi yoki sud qarori | 546¹⁰-moddaning to‘rtinchi qismi |
Deputatlar yoki sudyalardan farqli ravishda, advokatni jinoiy javobgarlikka tortish uchun alohida rozilik olish qonunda talab etilmaydi. Advokatlarga oid ishlarning sudlovga tegishliligi umumiy tartibda saqlanadi. Agar advokat ayni paytda deputat ham bo‘lsa, kuchliroq himoyani ta’minlaydigan asos qo‘llaniladi (546²-modda).
Kafolatlar buzilsa nima bo‘ladi
Ushbu qoidalar buzilgan holda olingan dalillar maqbul emas deb topiladi (JPKning 546¹¹-moddasi). Mansabdor shaxs bunday dalillarni chiqarib tashlashi, noqonuniy protsessual majburlov chorasini bekor qilishi, vakolatsiz shaxs qo‘zg‘atgan jinoyat ishini tugatishi va aybdorlarning javobgarligi masalasida taqdimnoma kiritishi shart.
Jinoyat kodeksi «Daxlsizlik va immunitet kafolatlarini buzish» haqidagi 230³-modda bilan to‘ldirildi. Daxlsizlik yoki immunitetga ega shaxsga nisbatan bila turib qonunga xilof ushlab turish, majburiy keltirish, tezkor-qidiruv tadbirlari, tergov harakatlari yoki boshqa majburlov choralarini qo‘llash, shuningdek, ularni amalga oshirish haqida buyruq berish uch yildan besh yilgacha ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Og‘irlashtiruvchi holatlarda, jumladan, takroran, bir guruh shaxslar tomonidan, zo‘rlik ishlatib, dalillarni qalbakilashtirib yoki qamoqqa olish orqali sodir etilganda, jazo besh yildan sakkiz yilgacha ozodlikdan mahrum qilishni tashkil etadi.
Himoyaning chegaralari
Ma’muriy ish yuritishda advokatlar ushbu daxlsizlikka ega emas: ular Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 313¹¹-moddasidagi ro‘yxatga kiritilmagan. «Tezkor-qidiruv faoliyati to‘g‘risida»gi Qonunning yangi 15¹-moddasida ham advokatlar alohida ko‘rsatilmagan.
Birinchi misol — yo‘l-patrul xizmati inspektori. U advokatning avtomobilini to‘xtatishi, hujjatlarini tekshirishi va ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ish mavjud bo‘lsa, avtomobilni umumiy tartibda ko‘zdan kechirishi mumkin. Biroq jinoyat-protsessual tartibdagi tintuv yoki ko‘zdan kechirish prokuror sanksiyasi yoki sud qarorisiz o‘tkazilishi mumkin emas. Agar «ma’muriy tekshiruv» jinoyat ishi uchun dalil topish vositasiga aylansa, olingan dalillar JPKning 546¹¹-moddasi asosida nizolanishi mumkin.
Ikkinchi misol — tergovchi yoki profilaktika inspektorining chaqiruvi. Kelmaganlik uchun ma’muriy javobgarlik faqat talab qonuniy bo‘lganida yuzaga kelishi mumkin. Mijozning ishiga oid chaqiruvga javob berishda advokatlik siri saqlanishi lozim. Advokatning o‘ziga nisbatan tekshiruvni profilaktika inspektori olib borishga haqli emas: materiallar viloyat darajasidagi prokurorga yuboriladi. Kasbiy faoliyat bilan bog‘liq bo‘lmagan qilmishlar uchun ham advokat qonunda belgilangan javobgarlikka tortilishi mumkin; daxlsizlik javobgarlikdan ozod etish degani emas.
Advokat nima qilishi kerak
- Tintuv, ko‘zdan kechirish, ushlab turish yoki majburiy keltirishda avvalo tegishli darajadagi prokurorning sanksiyasini yoki sud qarorini talab qiling.
- Bayonnomada advokat maqomingizni va e’tirozlaringizni qayd ettiring, xolislar ishtirokini va videoyozuvni talab qiling.
- Mijozlarning hujjatlari bilan tanishishga qarshi e’tirozingizni alohida qayd ettiring.
- Mijozning ishiga oid chaqiruvga advokatlik siri hamda JPKning 321 va 546⁵-moddalariga tayangan holda yozma javob bering.
- Qoidalar buzilganida dalillarni maqbul emas deb topish haqida murojaat qiling, Jinoyat kodeksining 230³-moddasi bo‘yicha javobgarlik masalasini qo‘ying va Advokatlar palatasini xabardor qiling.
Qonun advokatlarning jinoyat protsessidagi himoyasini sezilarli darajada kuchaytirdi, biroq ma’muriy ish yuritish va tezkor-qidiruv faoliyatiga doir tartibga solishda bo‘shliqlar saqlanib qoldi. Keyingi qonunchilik o‘zgartirishlari uchun bu masalani Advokatlar palatasi orqali ko‘tarish maqsadga muvofiq.
Muallif: Ravshan Mardiev, LOYAL Legal Advisory boshqaruvchi hamkori.
