Özbekistan’da Bir Şirketle İşlem Yapmadan Önce Nasıl Kontrol Edilir?
Yeni bir karşı tarafla sözleşme imzalamak yalnızca fiyat ve ticari şartlar üzerinde anlaşmaktan ibaret değildir. Önemli bir işlem öncesinde şirketin hukuken mevcut olup olmadığını, sözleşmeyi imzalayan kişinin yetkili olup olmadığını ve karşı tarafın taahhütlerini gerçekten yerine getirebilecek durumda olup olmadığını kontrol etmek gerekir.
Özbekistan’da ilk incelemenin önemli bir kısmı kamuya açık resmi kaynaklar kullanılarak yapılabilir.
Şirketin kayıt ve mevcut statüsü
İlk adım, sözleşmeyi imzalayacak tüzel kişinin gerçekten hangi şirket olduğunu doğrulamaktır.
Bir internet sitesinde kullanılan ticari ad, şirketin resmi ticaret unvanıyla aynı olmayabilir. Bu nedenle özellikle aşağıdaki bilgilerin kontrol edilmesi önemlidir:
- şirketin tam hukuki adı;
- vergi kimlik numarası;
- hukuki statüsü;
- kuruluş tarihi;
- kayıtlı adresi;
- yöneticisi;
- beyan edilen faaliyet alanı.
Bu kontrol, sözleşmede ve ödeme belgelerinde yanlış tüzel kişinin belirtilmesi riskini azaltır.
Şirketin kayıt bilgilerinin güncel olması da önemlidir. Şirketin faaliyette olup olmadığı, yeniden yapılanma veya tasfiye sürecinde bulunup bulunmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.
Sözleşmeyi imzalayan kişinin yetkisi
Şirketin mevcut olması, sözleşmeyi imzalayan kişinin otomatik olarak yeterli yetkiye sahip olduğu anlamına gelmez.
Sözleşme şirket müdürü tarafından imzalanıyorsa, ilgili kişinin şirket adına hareket etme yetkisinin kontrol edilmesi gerekir.
Başka bir kişi vekaletname ile hareket ediyorsa, yalnızca vekaletnamenin mevcut olması yeterli değildir. Belgenin geçerlilik süresi, kapsamı ve söz konusu işlemi imzalama yetkisini gerçekten içerip içermediği kontrol edilmelidir.
Özellikle yüksek tutarlı işlemlerde, şirketin kendi iç kurallarının veya mevzuatın ek kurumsal onay gerektirip gerektirmediğini de değerlendirmek faydalıdır.
Lisans ve izinler
Karşı tarafın faaliyet alanı lisansa veya özel izne tabi ise, belgenin yalnızca mevcut olması değil, halen geçerli olması ve sözleşme konusu faaliyeti kapsaması gerekir.
Örneğin belirli hizmetler veya düzenlemeye tabi faaliyetler için şirket gerekli yetkiye sahip değilse, bu durum sözleşmenin ifası ve daha sonraki uyuşmazlıklar açısından risk yaratabilir.
Lisans ve izin bilgileri mümkün olduğunca resmi kaynaklardan kontrol edilmelidir.
Dava geçmişi
Bir şirketin dava geçmişinin bulunması tek başına olumsuz bir sonuç değildir.
Aktif bir işletmenin zaman zaman ticari uyuşmazlıklara taraf olması normal olabilir. Daha önemli olan davaların niteliği, sıklığı ve tekrar eden bir model oluşturup oluşturmadığıdır.
Örneğin çok sayıda alacak davası, teslimat uyuşmazlığı veya benzer sözleşme ihlallerinin tekrar etmesi, karşı tarafın ticari uygulamaları hakkında ek sorular doğurabilir.
Bu nedenle dava incelemesinin amacı “şirket hiç dava olmuş mu?” sorusuna cevap vermekten ziyade, mevcut uyuşmazlıkların işlem bakımından hangi riski gösterdiğini anlamaktır.
Vergi riskleri
Karşı tarafın vergi durumu da due diligence kapsamında değerlendirilmelidir.
Özbekistan Vergi Komitesi, işletmelere iş ortaklarını işbirliği başlamadan önce kontrol etmelerini ve vergi risklerini dikkate almalarını önermektedir.
Özellikle elektronik faturalar, KDV statüsü ve karşı tarafın yürüttüğü faaliyetin beyan edilen ekonomik faaliyetle uyumlu olup olmadığı önem taşıyabilir.
Bir şirketin yüksek vergi riski taşıması, alıcının kendi vergi pozisyonu üzerinde de sonuç yaratabilir. Bu nedenle vergi kontrolü yalnızca karşı tarafın borcu olup olmadığını öğrenmekle sınırlı tutulmamalıdır.
Finansal belgeler
Kamuya açık kaynaklar her zaman şirketin mali durumunu tam olarak göstermez.
Önemli bir işlem, yüksek tutarlı avans veya uzun vadeli işbirliği söz konusuysa, karşı taraftan doğrudan ek finansal belgeler istemek gerekebilir.
İşlemin niteliğine göre bunlar arasında:
- mali tablolar;
- bilanço;
- gelir tablosu;
- borçlara ilişkin bilgiler;
- önemli yükümlülükler;
- kredi veya teminat belgeleri
yer alabilir.
Buradaki amaç şirketi genel anlamda “iyi” veya “kötü” olarak değerlendirmek değil, üstleneceği yükümlülükleri yerine getirme kapasitesini işlem özelinde anlamaktır.
Tedarikçi kontrolü ile M&A due diligence aynı şey değildir
Basit bir tedarik veya hizmet sözleşmesi öncesindeki kontrol ile şirket hisselerinin satın alınması ya da bir yatırım işlemi öncesindeki due diligence aynı kapsamda değildir.
Bir tedarikçi bakımından çoğu zaman şirketin hukuki statüsü, imza yetkisi, lisansları, dava ve vergi riskleri ile ödeme kapasitesinin temel düzeyde kontrolü yeterli olabilir.
M&A veya hisse alım işlemlerinde ise incelemenin çok daha derin olması gerekir.
Bu tür işlemlerde, örneğin:
- kurumsal yapı;
- ortaklık ve yönetim;
- şirket varlıkları;
- önemli sözleşmeler;
- vergi yükümlülükleri;
- davalar;
- lisanslar;
- fikri mülkiyet;
- çalışanlarla ilgili yükümlülükler;
- potansiyel ve bilanço dışı yükümlülükler
ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir.
Kontrol sonuçları sözleşmeye nasıl yansıtılmalı?
Due diligence yalnızca riskleri tespit etmek için yapılmaz. Sonuçlar, işlemin nasıl yapılandırılacağını da belirlemelidir.
Örneğin inceleme belirli bir ödeme veya ifa riski gösteriyorsa taraflar:
- avans miktarını azaltabilir;
- ödemeyi aşamalara bölebilir;
- banka garantisi isteyebilir;
- teminat mekanizmaları oluşturabilir;
- beyan ve garantileri sözleşmeye ekleyebilir;
- tazmin yükümlülükleri düzenleyebilir;
- belirli koşullarda sözleşmeden çıkış hakkı öngörebilir.
Bu nedenle şirket kontrolünün amacı karşı tarafa bir “not” vermek değil, hangi hukuki, finansal ve ticari risklerin fiilen üstlenildiğini anlamak ve sözleşmeyi buna göre yapılandırmaktır.
İşlem öncesi kısa kontrol listesi
Özbekistan’daki bir şirketle önemli bir işlem yapılmadan önce en azından şu yedi alanın kontrol edilmesi faydalıdır:
- Kayıt ve mevcut statü — tam unvan, vergi numarası, hukuki şekil ve kuruluş tarihi.
- İmza yetkisi — müdürün yetkisi veya vekaletnamenin kapsamı ve geçerliliği.
- Lisanslar ve izinler — mevcut, geçerli ve ilgili faaliyeti kapsıyor mu.
- Dava geçmişi — davaların niteliği, sıklığı ve tekrar eden bir model gösterip göstermediği.
- Vergi riski — karşı tarafın vergi durumu ve işlem bakımından doğabilecek sonuçlar.
- Finansal belgeler — işlem önemliyse karşı taraftan doğrudan ek belgeler talep edilmesi.
- M&A ve hisse işlemleri — sıradan bir tedarikçi kontrolünden daha kapsamlı due diligence yapılması.
